ἀνήρ
Nom · anir (anêr)
Notice Bailly
Lexique du grec ancien
ἀνήρ (ὁ)
[ᾰ, mais v.
ci-dessous] (voc. ἄνερ, gén. etc. ἀνδρός, ἀνδρί, ἄνδρα ;
pl. ἄνδρες, ἀνδρῶν,
ἀνδράσι, ἄνδρας ; duel
ἄνδρε, ἀνδροῖν) litt. celui qui engendre, d’où :
I mâle, en parl. de personnes (hommes,
enfants) : ἀνδρῶν ἄπαις,
Plat. Leg.
877e, sans
enfants mâles ; en parl. d’animaux,
Arstt. H.A.
10, 6, 2 ; p.
suite :
1 homme, p. opp. à femme, Il.
17, 435 ; Od.
21, 323, etc. ; au plur.
ἄνδρες γυναῖκες (sans καί) hommes et femmes,
Soph. Ant.
1079 ; Ar.
Ran. 156
||
2 époux, mari,
Il. 19, 291 ;
Od. 1, 292,
etc. ; Hdt.
1, 146, etc. ;
εἰς ἀνδρὸς ὥραν ἥκειν, Plat. Criti. 113d, être arrivée à
l’âge de prendre un mari ; ἄνδρας
ἀρτιζυγεῖς, Eschl. Pers. 542, les époux
récemment unis à elles ; qqf. amant,
Soph. Tr.
551 ; Eur.
Hipp. 491 ;
Thcr. Idyl.
15, 131 ; en parl.
d’animaux, Thcr. Idyl. 8, 49 (cf. lat. vir gregis) ||
II homme :
1 p.
opp. aux dieux (en ce sens, d’ord. au
plur.) : πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν
τε, Hom. père des hommes et des
dieux ; qqf. au
sg. Il. 13,
321 ; 18, 432, 433 ; Soph. Aj. 77 ; souv. avec un adj. : βροτὸς
ou θνητὸς ἀ.
Hom. un mortel ; ἄνδρες
ἡμίθεοι, Il. 12, 23, demi-dieux ; κατ’ ἀνδρὸς
βίοτον, Eur. Hipp. 938, de génération
en génération ; avec une nuance
d’ironie : τοῦ ποτε φίλων κυρεῖ τόδε
πάλαιον ἀνδρὸς λείψανον; Eur.
El. 553, à
quel ami appartient donc ce vieux débris d’homme ? ||
2 homme fait, p. opp. à jeune homme : παῖς,
μειράκιον, ἀνήρ, πρεσϐύτης, Xén.
Conv. 4, 17,
enfant, jeune homme, homme fait, vieillard ; de
même, p. opp. à παῖς, Thc. 1, 115 ; à παῖς et à μειράκιον,
Plut. Alc.
1 ; εἰς ἄνδρας
ἐγγράφεσθαι, Dém. 412, 25, ou συντελεῖν, Isocr.
277b, être
inscrit ou passer dans la classe des
hommes faits ||
3 homme, avec l’idée de qualités morales ou extérieures ; au sens
moral avec l’idée des qualités viriles (honneur, courage, vertu, etc.) : ἀνέρες
(épq. p.
ἄνδρες) ἔστε,
φίλοι, Il. 5,
529, soyez hommes, amis ! πολλοὶ μὲν
ἄνθρωποι, ὀλίγοι δὲ ἄνδρες, Hdt.
7, 210, beaucoup d’êtres humains, mais
peu d’hommes ; de même, p. opp. à
ἄνθρωπος, Xén.
Hier. 7, 3 ;
souv. en ce sens chez les Att. :
ἄνδρα γίγνεσθαί σε χρή, Eur. El. 693, il te faut être un homme ; εἰ ἄνδρες εἶεν οἱ στρατηγοί, Thc. 4, 27, si les généraux
étaient des hommes ; Μενέλεως δ’ ἐν
ἀνδράσιν, Eur. I.A. 945, mais Ménélas
compte parmi les hommes ; cf.
Xén. Cyr.
4, 2, 25, etc. ; Plat. Rsp. 359b, etc. ||
4 p.
ext. joint aux titres ou professions : ἀνὴρ βασιλεύς, Hom. roi ;
ἀνὴρ μάντις, Hdt. 6, 83, devin ;
ἀνὴρ νομεύς, Soph. O.R. 1118, pâtre ; ἄνδρες
δικασταί, Att. juges, etc. ; aux noms de
peuples : ἄνδρες Ἀθηναῖοι,
Orat. Athéniens ! comiq. ἄνδρες θεοί,
Luc. J. tr.
15, messieurs les dieux ! ὦ ἄνδρες κύνες, Ath.
160b,
messieurs les chiens ! ||
5 p.
ext. homme, individu : ὁ ἀν.
Plat. Phæd.
57a,
etc. l’homme, c.
synon. de αὐτός ou ἐκεῖνος, celui-ci,
celui-là ; πᾶς ἀνήρ, Plat. Leg. 736c, etc. tout homme, chaque homme ; κατ’ ἄνδρα, Isocr.
271a, homme
par homme ; particul. en parl. de combattants, Il.
15, 328 ; Eschl. Sept. 346 ; de prisonniers qu’on
échange, Thc. 2, 103 ; en gén. de
soldats, Thc. 1, 107 ; 7, 43 et 76,
etc. ; Xén.
An. 4, 8, 4,
etc. ; simple particulier, p. opp. à homme d’État, Xén.
An. 1, 9, 8
||
E Par crase att. ὁ ἀνήρ
devient ἁνήρ, Xén. Cyr. 2, 2, 29 ; ion.
ὡνήρ, Hdt.
4, 161 ; τοῦ
ἀνδρός = τἀνδρός, Xén. Hell. 3, 1, 12 ; Plat.
Lach. 179e, 181a ; Soph. 221d ; τῷ ἀνδρί =
τἀνδρί, Soph.
Tr. 60, 603,
etc. ; Plut.
M. 775c, etc. ; οἱ ἄνδρες =
ἅνδρες, ion.
ὧνδρες, Hdt.
4, 134. Décl.
épq. : voc. ἆνερ ; gén. et dat.
ἀνέρος, ἀνέρι ; pl. ἀνέρες, etc. ; dat. ἄνδρεσσι, Od. 1, 358, etc. Chez les Épq. [ᾱ]
dans ἀνήρ
à l’arsis, et dans les formes trisyll.
ἀνέρος, etc.,
qqf. chez les Trag. (chœurs) Soph. O.R. 869, Tr. 1010.
Étym. R.
indo-europ. *h₂ner-, homme ; cf.
sscr. nā́,
nár-, lat. Nerō.
Sens général, à vérifier dans le contexte biblique.
Bailly 2020 · CC BY-NC-NDSource ↗
1892 occurrences
Matthieu
8- 1:16Ἰακὼβ δὲ ἐγέννησεν τὸν Ἰωσὴφ τὸν ἄνδρα Μαρίας, ἐξ ἧς ἐγεννήθη Ἰησοῦς ὁ …
- 1:19Ἰωσὴφ δὲ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, δίκαιος ὢν καὶ μὴ θέλων …
- 7:24… λόγους τούτους καὶ ποιεῖ αὐτούς, ὁμοιωθήσεται ἀνδρὶ φρονίμῳ, ὅστις ᾠκοδόμησεν αὐτοῦ τὴν οἰκίαν …
- 7:26… τούτους καὶ μὴ ποιῶν αὐτοὺς ὁμοιωθήσεται ἀνδρὶ μωρῷ, ὅστις ᾠκοδόμησεν αὐτοῦ τὴν οἰκίαν …
- 12:41 ἄνδρες Νινευῖται ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ …
- 14:21οἱ δὲ ἐσθίοντες ἦσαν ἄνδρες ὡσεὶ πεντακισχίλιοι χωρὶς γυναικῶν καὶ παιδίων.
- 14:35καὶ ἐπιγνόντες αὐτὸν οἱ ἄνδρες τοῦ τόπου ἐκείνου ἀπέστειλαν εἰς ὅλην …
- 15:38οἱ δὲ ἐσθίοντες ἦσαν τετρακισχίλιοι ἄνδρες χωρὶς γυναικῶν καὶ παιδίων.
Marc
4- 6:20… Ἡρῴδης ἐφοβεῖτο τὸν Ἰωάννην, εἰδὼς αὐτὸν ἄνδρα δίκαιον καὶ ἅγιον, καὶ συνετήρει αὐτόν, …
- 6:44… ἦσαν οἱ φαγόντες τοὺς ἄρτους πεντακισχίλιοι ἄνδρες.
- 10:2Καὶ ἐπηρώτων αὐτὸν εἰ ἔξεστιν ἀνδρὶ γυναῖκα ἀπολῦσαι, πειράζοντες αὐτόν.
- 10:12καὶ ἐὰν αὐτὴ ἀπολύσασα τὸν ἄνδρα αὐτῆς γαμήσῃ ἄλλον μοιχᾶται.
Luc
27- 1:27πρὸς παρθένον ἐμνηστευμένην ἀνδρὶ ᾧ ὄνομα Ἰωσὴφ ἐξ οἴκου Δαυίδ, …
- 1:34… τὸν ἄγγελον· Πῶς ἔσται τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω;
- 2:36… προβεβηκυῖα ἐν ἡμέραις πολλαῖς, ζήσασα μετὰ ἀνδρὸς ἔτη ἑπτὰ ἀπὸ τῆς παρθενίας αὐτῆς,
- 5:8… Ἰησοῦ λέγων· Ἔξελθε ἀπ’ ἐμοῦ, ὅτι ἀνὴρ ἁμαρτωλός εἰμι, κύριε·
- 5:12… ἐν μιᾷ τῶν πόλεων καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ πλήρης λέπρας· καὶ ἰδὼν τὸν Ἰησοῦν …
- 5:18καὶ ἰδοὺ ἄνδρες φέροντες ἐπὶ κλίνης ἄνθρωπον ὃς ἦν …
- 6:8… τοὺς διαλογισμοὺς αὐτῶν, εἶπεν δὲ τῷ ἀνδρὶ τῷ ξηρὰν ἔχοντι τὴν χεῖρα· Ἔγειρε …
- 7:20παραγενόμενοι δὲ πρὸς αὐτὸν οἱ ἄνδρες εἶπαν· Ἰωάννης ὁ βαπτιστὴς ἀπέστειλεν ἡμᾶς …
- 8:27… δὲ αὐτῷ ἐπὶ τὴν γῆν ὑπήντησεν ἀνήρ τις ἐκ τῆς πόλεως ἔχων δαιμόνια· …
- 8:38ἐδεῖτο δὲ αὐτοῦ ὁ ἀνὴρ ἀφ’ οὗ ἐξεληλύθει τὰ δαιμόνια εἶναι …
- 8:41καὶ ἰδοὺ ἦλθεν ἀνὴρ ᾧ ὄνομα Ἰάϊρος, καὶ οὗτος ἄρχων …
- 9:14ἦσαν γὰρ ὡσεὶ ἄνδρες πεντακισχίλιοι. εἶπεν δὲ πρὸς τοὺς μαθητὰς …
- 9:30καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο συνελάλουν αὐτῷ, οἵτινες ἦσαν Μωϋσῆς …
- 9:32… τὴν δόξαν αὐτοῦ καὶ τοὺς δύο ἄνδρας τοὺς συνεστῶτας αὐτῷ.
- 9:38καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ἀπὸ τοῦ ὄχλου ἐβόησεν λέγων· Διδάσκαλε, …
- 11:31… ἐγερθήσεται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῶν ἀνδρῶν τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ κατακρινεῖ αὐτούς· …
- 11:32 ἄνδρες Νινευῖται ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ …
- 14:24λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι οὐδεὶς τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων τῶν κεκλημένων γεύσεταί μου τοῦ …