ἥλιος

Nom · hilios (hêlios)

Notice Bailly

Lexique du grec ancien

ἥλιος, ου (ὁ)
I soleil, Hom. etc. ; ἡλίου κύκλος, Eschl. Pr. 91 ; Soph. Ant. 416 ; Eur. Ion 41, le disque du soleil ; au plur. ὁρᾶν μοι δύο ἡλίους δοκῶ, Eur. Bacch. 916, il me semble voir deux soleils ; ἀκτὶς ἡλίου, Eschl. Ag. 676 ; ἀκτῖνες ἡλίου, Eur. Bacch. 677 ; Eschl. Pr. 797, les rayons du soleil ; ἡλίου αὐγαί, Eschl. Pers. 70 ; λαμπάδες, Eur. Ion 1467 ; λαμπτῆρες, Eur. Rhes. 59 ; σέλας, Eschl. Eum. 916 ; Soph. El. 17 ; Eur. El. 866 ; φάος, Hés. O. 154 ; φῶς, Eur. Rhes. 447, etc. ; φέγγος, Eschl. Pers. 377 ; Soph. El. 380 ; Eur. Hec. 248 ; φλόξ, Eschl. Pr. 22 ; Eur. I.T. 1207, l’éclat, les flambeaux, la lumière, la flamme du soleil ; ἡλίου βολαί, Eur. Or. 1259, Ph. 172 ; τόξα, Eur. H.f. 1090, les traits, les flèches du soleil ; ἁλίου ἅρμα, Eur. Or. 1007, le char du soleil ; ἡλίου θάλπος, Eur. Cycl. 540 ; θάλπη, Eschl. Sept. 446 ; καύματα, Soph. O.C. 350, la chaleur du soleil ; ἅμ’ ἠελίῳ ἀνιόντι, DS. 15, 18 ; ἅμα τῷ ἡλίῳ ἀνίσχοντι, Paus. 10, 23, 4, au lever du soleil ; ou simpl. ἅμα ἡλίῳ, Lib. 1, 286, avec le soleil ; ἠέλιος δ’ ἀνόρουσε, Od. 3, 1, et le soleil se leva ; ἔστ’ ἂν αὑτὸς ἥλιος ταύτῃ μὲν αἴρῃ, τῇδε δ’ αὖ δύνῃ πάλιν, Soph. Ph. 1330, tant que le même soleil se lèvera de ce côté, et se couchera ensuite de celui-ci ; ἀφ’ ἡλίου ἀνιόντος μέχρι δυομένου, Eschn. 72, 27, depuis le lever jusqu’au coucher du soleil ; τινὲς αὐτῶν οὔτε ἀνατέλλοντα τὸν ἥλιον οὔτε δυόμενον ἑωράκασι, Ath. 526b, quelques-uns d’entre eux n’ont jamais vu le soleil se lever ni se coucher ; δύσετό τ’ ἠέλιος, Od. 2, 388, et le soleil se plongea (dans l’Océan); ἐς ἠέλιον καταδύντα, Il. 1, 601, vers le coucher du soleil ; μικρὸν πρὸ δύντος ἡλίου, Xén. Hell. 7, 2, 22, peu avant le coucher du soleil ; en parl. d’une éclipse de soleil : τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν συνέϐη καὶ γενέσθαι σκότον, Plut. Per. 35, il arriva en même temps que le soleil s’éclipsa et que l’obscurité se fit ; περὶ ἡλίου ἔκλειψιν, Xén. Hell. 2, 3, 4, pendant une éclipse de soleil ||
II p. suite, l’idée du soleil sert à exprimer :
1 l’idée de vie sur terre : ὁρᾶν φάος ἠελίοιο, Il. 18, 61, etc. voir la lumière du soleil ; ὑπ’ ἠελίῳ, Il. 4, 44 ; ὑφ’ ἡλίῳ, Eur. Alc. 151 ; ὑπὸ ἡλίου, Thc. 2, 102 ; ὑπὸ τὸν ἥλιον, Dém. 316, 16 ; Plut. Luc. 30, habiter, résider, être vu sous le soleil, c. à d. sur terre ; οὐκέτ’ εἶναι ὑφ’ ἁλίῳ, Eur. Alc. 394, n’être plus sous le soleil, avoir cessé de vivre ||
2 la région du ciel où le soleil se lève, l’orient : πρὸς ἠῶ τ’ ἠέλιόν τε, Il. 12, 239, etc. ; Od. 13, 240, etc. (p. opp. à πρὸς ζόφον) vers l’orient et la région du soleil ; ou πρὸς ἠῶ τε καὶ ἡλίου ἀνατολάς (p. opp. à πρὸς ἑσπέρην) Hdt. 7, 58 ; ou πρὸς ἠῶ τε καὶ ἥλιον ἀνατέλλοντα, Hdt. 4, 40, m. sign. ; οἱ ἀπὸ ἡλίου ἀνατολέων, Hdt. 7, 70, ceux de l’orient ||
3 l’idée de la course du soleil pour marquer la durée : soit la durée d’un jour, Soph. El. 424 ; ἁλίῳ ἀμφ’ ἑνί, Pd. O. 13, 51 (cf. Eur. Rhes. 447) pendant un seul jour ; au plur. Eur. Hel. 658 ; ἡλίους δέκα, Luc. Philopatr. 26 ; δώδεχ’ ἡλίους, Philopatr. 4, dix, douze soleils, c. à d. jours ; ἐπὶ πολλοῖς ἡλίοις, Lib. (Eust.-DP. 39) pendant de nombreux jours ; soit la révolution d’une année ; ἑξηκοστὸν ἥλιον κάμψαι, Hérod. att. (Stob. Fl. 116, 21) avoir franchi dans sa course le 60e soleil, c. à d. la 60e année ||
4 l’idée de chaleur : ὁ ἥλιος πολύς, Luc. Nav. 35, forte chaleur ; πολὺν τὸν ἥλιον ἐπὶ τῷ σώματι ἐμφαίνειν, Luc. Ind. 3, avoir le corps brûlé par le soleil ; au plur. οἱ ἥλιοι, la chaleur du soleil (p. opp. à τὸ πνῖγος) Thc. 7, 87 ; Arstt. G.A. 5, 5, 9 ; H.A. 8, 7 ; El. N.A. 16, 17 ; V.H. 13, 1 ||
5 fig. chaleur de l’âme, joie, bonheur, Plut. M. 994e; cf. Artém. 2, 36 ||
E Dans Hom. d’ord. épq. ἠέλιος, (v. ci-dessus). Dor. ἀέλιος [ᾱ] Pd. P. 4, 257 ; dans les chœurs de Soph. et d’Eur. (jamais dans Eschl.) Soph. Ant. 100, 809 ; O.C. 1245 ; Eur. El. 739 ; avec [ᾰ] : ἀέλιον, Soph. Tr. 835 ; ἀελίου, Eur. Med. 1252 ; autre forme dor. ἅλιος [ᾱ] Soph. Tr. 96, El. 824.
Étym. pour *σᾱϝέλιος, *ἀϝέλιος, d’où ἠέλιος, att. ἥλιος, de indo-europ. *seh₂u-el-, soleil ; cf. sscr. sū́rya-, sū́ra-, lat. sōl, angl. sun.

Sens général, à vérifier dans le contexte biblique.

Bailly 2020 · CC BY-NC-NDSource ↗

229 occurrences

  1. Matthieu

    5
  2. 5:45… ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς …
  3. 13:6 ἡλίου δὲ ἀνατείλαντος ἐκαυματίσθη καὶ διὰ τὸ …
  4. 13:43Τότε οἱ δίκαιοι ἐκλάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ πατρὸς αὐτῶν. …
  5. 17:2… ἔλαμψεν τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο λευκὰ …
  6. 24:29… τὴν θλῖψιν τῶν ἡμερῶν ἐκείνων ὁ ἥλιος σκοτισθήσεται, καὶ ἡ σελήνη οὐ δώσει …
  7. Marc

    4
  8. 1:32Ὀψίας δὲ γενομένης, ὅτε ἔδυ ὁ ἥλιος, ἔφερον πρὸς αὐτὸν πάντας τοὺς κακῶς …
  9. 4:6καὶ ὅτε ἀνέτειλεν ὁ ἥλιος ἐκαυματίσθη καὶ διὰ τὸ μὴ ἔχειν …
  10. 13:24… ἡμέραις μετὰ τὴν θλῖψιν ἐκείνην ὁ ἥλιος σκοτισθήσεται, καὶ ἡ σελήνη οὐ δώσει …
  11. 16:2… ἔρχονται ἐπὶ τὸ μνημεῖον ἀνατείλαντος τοῦ ἡλίου.
  12. Luc

    3
  13. 4:40Δύνοντος δὲ τοῦ ἡλίου ἅπαντες ὅσοι εἶχον ἀσθενοῦντας νόσοις ποικίλαις …
  14. 21:25Καὶ ἔσονται σημεῖα ἐν ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ ἄστροις, καὶ ἐπὶ …
  15. 23:45τοῦ ἡλίου ἐκλιπόντος, ἐσχίσθη δὲ τὸ καταπέτασμα τοῦ …
  16. Actes

    4
  17. 2:20ὁ ἥλιος μεταστραφήσεται εἰς σκότος καὶ ἡ σελήνη …
  18. 13:11… καὶ ἔσῃ τυφλὸς μὴ βλέπων τὸν ἥλιον ἄχρι καιροῦ. παραχρῆμα δὲ ἔπεσεν ἐπ’ …
  19. 26:13… βασιλεῦ, οὐρανόθεν ὑπὲρ τὴν λαμπρότητα τοῦ ἡλίου περιλάμψαν με φῶς καὶ τοὺς σὺν …
  20. 27:20μήτε δὲ ἡλίου μήτε ἄστρων ἐπιφαινόντων ἐπὶ πλείονας ἡμέρας, …
  21. 1 Corinthiens

    1
  22. 15:41ἄλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης, καὶ ἄλλη …
  23. Éphésiens

    1
  24. 4:26ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε· ὁ ἥλιος μὴ ἐπιδυέτω ἐπὶ παροργισμῷ ὑμῶν,
  25. Jacques

    1
  26. 1:11ἀνέτειλεν γὰρ ὁ ἥλιος σὺν τῷ καύσωνι καὶ ἐξήρανεν τὸν …
  27. Apocalypse

    13
  28. 1:16… καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος φαίνει ἐν τῇ δυνάμει αὐτοῦ.
  29. 6:12… καὶ σεισμὸς μέγας ἐγένετο, καὶ ὁ ἥλιος ἐγένετο μέλας ὡς σάκκος τρίχινος, καὶ …
  30. 7:2… εἶδον ἄλλον ἄγγελον ἀναβαίνοντα ἀπὸ ἀνατολῆς ἡλίου, ἔχοντα σφραγῖδα θεοῦ ζῶντος, καὶ ἔκραξεν …
  31. 7:16… οὐδὲ μὴ πέσῃ ἐπ’ αὐτοὺς ὁ ἥλιος οὐδὲ πᾶν καῦμα,
  32. 8:12… ἐσάλπισεν· καὶ ἐπλήγη τὸ τρίτον τοῦ ἡλίου καὶ τὸ τρίτον τῆς σελήνης καὶ …
  33. 9:2… καπνὸς καμίνου μεγάλης, καὶ ἐσκοτώθη ὁ ἥλιος καὶ ὁ ἀὴρ ἐκ τοῦ καπνοῦ …
  34. 10:1… καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος, καὶ οἱ πόδες αὐτοῦ ὡς στῦλοι …
  35. 12:1… ἐν τῷ οὐρανῷ, γυνὴ περιβεβλημένη τὸν ἥλιον, καὶ ἡ σελήνη ὑποκάτω τῶν ποδῶν …
  36. 16:8… ἐξέχεεν τὴν φιάλην αὐτοῦ ἐπὶ τὸν ἥλιον· καὶ ἐδόθη αὐτῷ καυματίσαι τοὺς ἀνθρώπους …
  37. 16:12… ὁδὸς τῶν βασιλέων τῶν ἀπὸ ἀνατολῆς ἡλίου.
  38. 19:17… εἶδον ἕνα ἄγγελον ἑστῶτα ἐν τῷ ἡλίῳ, καὶ ἔκραξεν φωνῇ μεγάλῃ λέγων πᾶσι …